Ertesi Gün Hapı Nedir? Nasıl Kullanılır?

Gebelik planlaması yapılmadığı durumlarda, istenmeyen bir gebelik endişe ve hayal kırıklığına neden olacaktır. Cinsel ilişki esnasında korunmanın mümkün olmadığı veya yetersiz korunmanın var olduğu anlarda ertesi gün hapı olarak bilinen acil kontraseptif ilaçlar kullanılabilir.

Ertesi Gün Hapı Nedir?

Ertesi gün hapı, korunmasız cinsel ilişkiden sonra dahi alınabilen bir tür acil kontrasepsiyondur. Etkili olma oranı oldukça yüksektir; ancak düzenli kullanılabilecek bir doğum kontrol yöntemi değildir ve yalnızca acil durumlar için tasarlanmıştır.

Gebelik planlaması yapılmadığı durumlarda, istenmeyen bir gebelik ciddi endişe ve hayal kırıklığına neden olabilir. Cinsel ilişki sırasında korunmanın mümkün olmadığı ya da yetersiz kaldığı anlarda ertesi gün hapı bu riski büyük ölçüde azaltabilecek bir seçenek sunar.

Ertesi Gün Hapı Hangi Durumlarda Kullanılır?

Gebelik planlaması yapmayan bireylerin cinsel ilişki sırasında mutlaka korunması gerekir. Ancak bazı beklenmedik durumlarda ertesi gün hapı devreye girebilir.

Bu durumlar arasında herhangi bir korunma yönteminin tamamen unutulması, prezervatifin yırtılmış, delinmiş ya da sızdırıyor olduğunun fark edilmesi, doğum kontrol hapının alınmadığının hatırlanması, hap alındıktan sonra kusma nedeniyle ilacın vücuttan atılması, enjeksiyon ya da implant gibi doğum kontrol yöntemlerinin etkili olma süresinin dolması, rahim içi aracın yerinden ayrılması ve geri çekilme yönteminin gerektiği gibi uygulanamaması sayılabilir. Ertesi gün hapı, cinsel saldırı gibi adli vakalar sonrasında da kullanılabilmektedir.

Ertesi Gün Hapı Gebeliği Nasıl Önler?

Normal bir gebelik sürecinde kadının yumurta hücresiyle erkekten gelen sperm hücresi fallop tüpünde döllenir. Döllenmiş yumurta fallop tüpünden rahime doğru ilerler ve rahim iç duvarına yerleşerek embriyoyu oluşturur.

Ertesi gün hapları → yumurta hücresinin salınımını geciktirir ya da önler → spermin yumurtayı döllemesini zorlaştırır → bazı türlerinde döllenmiş yumurtanın rahim iç duvarına yerleşmesini de güçleştirebilir.

Acil kontraseptif hapların temel çalışma mekanizması yumurtlamayı geciktirmektir. Ancak kadının vücudunda zaten sperm bulunuyorsa hapın etkisi zorlaşabilir; çünkü sperm, kadın vücudunda 2-5 gün boyunca canlı kalabilir. Yumurtlama, ilişkiden günler sonra gerçekleşse bile, hâlâ canlı olan bir sperm yumurtayı dölleyebilir.

Ertesi gün hapları, bir adet döngüsü boyunca yalnızca tek bir korunmasız ilişki için kullanılmak üzere tasarlanmıştır. Birden fazla riskli ilişki söz konusuysa, önceden oluşmuş olası bir gebeliği ekarte etmek için gebelik testi yapılmalıdır. Embriyo rahim iç duvarına zaten yerleşmişse acil kontrasepsiyon etkili değildir; bu nedenle hap kullanılmadan önce mevcut bir gebelik ihtimalinin olmadığından emin olunmalıdır.

Şunu net biçimde belirtmek isterim: ertesi gün hapları var olan bir gebeliği sonlandırmak için kullanılmaz ve kürtaj prosedürüyle hiçbir şekilde aynı işlevi görmez. Gebeliğin oluşmasını engellemek ile mevcut bir gebeliği sonlandırmak tamamen farklı eylemlerdir.

Ertesi Gün Hapı Türleri Nelerdir?

Ertesi gün hapları, içerdikleri etken madde bakımından iki ana grupta değerlendirilir. Bu ayrım, hangi hapın ne zaman daha uygun olduğunu belirlemede önemlidir.

Levonorgestrel İçeren Haplar

Levonorgestrel, sentetik bir progesteron türevidir. Bu tür haplar korunmasız cinsel ilişkiden sonraki 72 saat (3 gün) içinde alındığında etkilidir; ancak etkinlik zamanla azalır. İlk 24 saat içinde alındığında koruma oranı en yüksek düzeydedir; 72. saate yaklaştıkça bu oran belirgin biçimde düşer. Türkiye'de Norlevo, Postinor, Postpill ve Ertes 72 gibi marka isimleriyle satılan bu ilaçlar, hem yüksek koruma oranına hem de nispeten hafif bir yan etki profiline sahiptir.

Ulipristal Asetat İçeren Haplar

Ulipristal asetat, bir progesteron reseptör modülatörüdür ve levonorgestrelden farklı bir mekanizmayla etki gösterir. Yumurtlamayı baskılayarak ya da geciktirerek gebeliği önler; ayrıca rahim iç tabakasının döllenmiş yumurtayı tutmasını da güçleştirir. Türkiye'de bu etken madde EllaOne (Ella) markasıyla bilinmektedir.

Bu tür hapların en önemli avantajı, korunmasız ilişkiden sonraki 120 saate (5 gün) kadar kullanılabilmesidir; levonorgestrele kıyasla daha geniş bir zaman penceresi sunar. Üstelik yumurtlama zamanı iyice yaklaşmış olsa bile etkinliğini büyük ölçüde koruyabilir; bu özellik onu levonorgestrelden ayıran önemli bir klinik avantajdır. Ayrıca yüksek vücut kitle indeksine sahip kadınlarda, levonorgestrele kıyasla etkinliğini daha iyi koruduğuna dair veriler mevcuttur.

Bazı ertesi gün ilaçları reçetesiz temin edilebilirken, bazıları reçete gerektirir; hangi türün size uygun olduğunu belirlemek için bir uzmana danışmanız önerilir.

Ertesi Gün Hapı Nasıl Kullanılır?

Ertesi gün haplarının, ilişkinin yaşandığı ertesi gün alınma zorunluluğu yoktur; bu isim yaygın kullanımdan gelir. İlişki sonrası hemen kullanılabildiği gibi, türüne göre 72 ila 120 saat sonrasında dahi alınabilir. Ancak ilacın etkinliğinin zaman ilerledikçe azaldığı unutulmamalıdır; ilişkiden sonraki ilk 24 saat içinde alınan hapın koruyuculuk oranı, 3. günde alınan haptan belirgin biçimde daha yüksektir.

Bazı ertesi gün hapları tek bir tabletten oluşurken, bazılarında iki ayrı doz bulunur. İki dozlu ilaçların kullanımı genellikle 12 saat arayla gerçekleştirilir. İlacın kullanım şeklini mutlaka hekiminizden ya da eczacınızdan öğrenmenizi öneririm; yanlış doz uygulaması ilacın etkinliğini azaltabilir.

Hap alındıktan sonraki ilk birkaç saat içinde kusma yaşanırsa, ilacın emilimi tam gerçekleşmemiş olabilir; bu durumda dozun tekrarlanması gerekebilir. Bu konuda da hekim ya da eczacı yönlendirmesi önemlidir.

Ertesi Gün Hapı Kullanan Kişiler Hamile Kalabilir mi?

Ertesi gün haplarının gebeliği önlemede yüksek oranda başarılı olduğu bilinmektedir. Ancak koruma oranı iki temel faktöre bağlı olarak değişebilir: cinsel ilişki sonrasında geçen süre (ne kadar erken alınırsa hamile kalma ihtimali o kadar düşer) ve ilişkinin adet döngüsü içindeki zamanlaması (yumurtlama günü ve doğurganlığın yüksek olduğu döneme denk gelen ilişkilerde hamile kalma ihtimali daha fazladır).

Ertesi gün hapı kullanan kadınların beklenen adet tarihinde sapma yaşama ihtimali yüksektir. Buna rağmen, ilaç kullanımından sonraki adet döngüsünde sonucun gebelik testiyle teyit edilmesi önemlidir.

Ertesi Gün Hapının Etkinliğini Azaltan Faktörler

Bazı durumlar ertesi gün hapının koruma oranını düşürebilir. Yüksek vücut kitle indeksine (VKİ) sahip kadınlarda, özellikle bazı levonorgestrel içerikli hapların etkinliğinin azalabileceğine dair bilimsel bulgular mevcuttur; bu nedenle aşırı kilolu kadınlarda hangi türün daha uygun olacağının bir uzmanla değerlendirilmesi önemlidir.

Bazı ilaçlar da ertesi gün hapının etkinliğini azaltabilir. Özellikle bazı epilepsi ilaçları, tüberküloz tedavisinde kullanılan rifampisin gibi antibiyotikler ve St. John's Wort (sarı kantaron) gibi bitkisel takviyeler bu etkileşim grubundadır. Düzenli olarak herhangi bir ilaç kullanıyorsanız, ertesi gün hapı almadan önce mutlaka bir sağlık uzmanına danışmanızı öneririm.

Ertesi Gün Hapının Dezavantajları Nelerdir?

Ertesi gün hapının bir adet döngüsünde birden fazla kez kullanılması sağlık açısından uygun değildir. Gebelik planlaması yapmayan kişilerin düzenli bir korunma yöntemine yönelmesi gerekir. Ayrıca ertesi gün hapları, diğer doğum kontrol yöntemlerine kıyasla daha maliyetlidir, yan etki profili daha belirgindir ve cinsel yolla bulaşan hastalıklara karşı hiçbir koruma sağlamaz.

Ertesi Gün Hapının Yan Etkileri Nelerdir?

Acil kontrasepsiyon haplarının en sık görülen yan etkileri bulantı ve kusmadır. Hem östrojen hem progesteron içeren kombinasyon haplarında bu yan etkilerin görülme olasılığı daha yüksektir; yalnızca progesteron ya da ulipristal asetat içeren haplarda bu oran belirgin biçimde daha düşüktür.

Diğer sık görülen yan etkiler arasında baş dönmesi, yorgunluk, baş ağrısı, göğüslerde hassasiyet, şişkinlik, kanama ya da lekelenme ve alt karın ağrısı sayılabilir. Bu yan etkiler genellikle hapı kullandıktan sonraki 48 saat içinde ortaya çıkar ve kısa sürede azalır.

Ertesi gün hapı kullanan kadınların önemli bir kısmı, genellikle bir hafta civarında olmak üzere, bir sonraki adet döneminde gecikme yaşar. Hapı aldıktan sonraki dört hafta içinde adet kanaması hiç görülmezse ya da herhangi bir gebelik belirtisi varsa gebelik testi yapılması önerilir.

Emziren kadınlarda ertesi gün hapının oluşturabileceği risklere dair kanıtlanmış yeterli veri bulunmamaktadır; bu nedenle emziren kadınların hap kullanmadan önce mutlaka bir hekime danışması gerekir.

Ertesi Gün Hapı Sonrası Hangi Belirtiler Doktora Başvurmayı Gerektirir?

Bir sonraki adet döneminiz her zamankinden farklı ilerliyorsa, kanama normalden çok fazla ya da çok azsa ya da pelvis bölgesinde veya alt karında şiddetli ağrı varsa mutlaka bir uzman muayenesi gereklidir.

Bu tür belirtiler, gebeliğin rahim dışında (genellikle fallop tüplerinde) yerleştiği ektopik gebeliğe işaret edebilir. Bu durum nadir görülür ancak ciddi sonuçlar doğurabileceği için mutlaka ciddiye alınmalıdır.

Sık Sorulan Sorular

Levonorgestrel mi yoksa ulipristal asetat mı daha etkilidir?

İlk 24 saatte her iki tür de yüksek etkinlik gösterir. Ancak 72 saati aşan sürelerde ya da yumurtlamaya yakın dönemde ulipristal asetat genellikle daha güvenilir bir seçenektir.

Ertesi gün hapı düzenli doğum kontrol yerine kullanılabilir mi?

Hayır. Bu haplar yalnızca acil durumlar için tasarlanmıştır; sık kullanımı hem etkinliği düşürür hem de yan etki riskini artırır. Düzenli korunma için kombine doğum kontrol hapları gibi yöntemler daha uygundur.

Ertesi gün hapı aldıktan sonra adetim gecikirse ne yapmalıyım?

Bir haftaya kadar olan gecikme sık görülür ve genellikle endişe gerektirmez. Ancak dört haftayı aşan bir gecikme varsa gebelik testi yapılması önerilir.

Ertesi gün hapı her durumda etkili midir?

Hayır. Etkinlik, ilişki sonrası geçen süreye, döngüdeki zamanlamaya ve bazı durumlarda vücut kitle indeksine bağlı olarak değişebilir. Hiçbir yöntem yüzde yüz koruma sağlamaz.

Ertesi Gün Hapı Acil Bir Çözümdür, Kalıcı Bir Yöntem Değildir

Ertesi gün hapı, beklenmedik durumlarda istenmeyen gebeliği önlemede etkili ve pratik bir seçenektir. Ancak düzenli bir doğum kontrol yöntemi yerine geçmez ve cinsel yolla bulaşan hastalıklara karşı hiçbir koruma sağlamaz.

Klinisyen olarak önerim şudur: ertesi gün hapını sık sık kullanmanız gerektiğini fark ediyorsanız, bu durum sizin için daha uygun ve düzenli bir korunma yöntemi bulmanın tam zamanı olduğu anlamına gelir. Bu konuda bir uzmana danışmaktan çekinmeyin.

Önemli Bilgilendirme

Bu içerik yalnızca genel sağlık bilgilendirmesi amacıyla hazırlanmış olup tıbbi teşhis, tedavi veya kişisel tıbbi tavsiye niteliği taşımamaktadır. Ertesi gün hapı ve diğer acil kontrasepsiyon yöntemleri yalnızca hekim ya da eczacı yönlendirmesiyle kullanılmalıdır. Kullanım öncesinde ve sonrasında bir kadın hastalıkları ve doğum uzmanına başvurmanız önerilir. Teşhis ve tedavi süreci yalnızca muayene ve gerekli tıbbi değerlendirmeler sonucunda uzman hekim tarafından belirlenebilir.

Jin. Op. Dr. Mürüde Çakartaş Dağdelen, Kadın Hastalıkları, Doğum ve Tüp Bebek Uzmanı olarak İvox Kıbrıs Tüp Bebek Merkezi'nde görev yapmaktadır.

Kaynakça

World Health Organization (WHO). Emergency Contraception, Fact Sheet.
https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/emergency-contraception

American College of Obstetricians and Gynecologists (ACOG). Emergency Contraception. Practice Bulletin.
https://www.acog.org/womens-health/faqs/emergency-contraception

Glasier, A. (2010). Emergency postcoital contraception. New England Journal of Medicine, 337(15), 1058-1064.
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/9420343/

Faculty of Sexual and Reproductive Healthcare (FSRH). Emergency Contraception Guideline.
https://www.fsrh.org/standards-and-guidance/documents/ceu-clinical-guidance-emergency-contraception-march-2017/